ހައުސް އޮފް ސައުދު، ފަސްވަނަބައި؛ ދެވަނަ ފަހަރަށް ވެރިކަމަށް އެނބުރި އައުން | 1824–1891
1818 ވަނަ އަހަރު ފުރަތަމަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ވެއްޓި، ދިރްޔާގެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް އައި ނަމަވެސް، އާލް ސަޢުދުގެ އާއިލާގެ ސިޔާސީ އުއްމީދުތައް ނުނިމުނެވެ. ޢުޘްމާނީ ޚިލާފަތުގެ ހިމާޔަތް ލިބިގެން މިޞްރުގެ ލަޝްކަރުތަކުން ފުރަތަމަ ދައުލަތް ވައްޓާލި ނަމަވެސް، ނަޖުދުގެ ސަރަޙައްދުގައި އާލް ސަޢުދުގެ އާއިލާއަށް ތާއީދުކުރާ މީހުން އަދިވެސް ތިއްބެވެ. މި ތާއީދަކީ ފަހުން ސަޢޫދީ ވެރިކަން އަލުން ގާއިމްކުރުމަށް މުހިއްމު ބިންގަލަކަށް ވިއެވެ.
1824 ވަނަ އަހަރު އިމާމް ތުރުކީ ބިން ޢަބްދުﷲ އާލް ސަޢުދު ވަނީ ރިޔާދުގެ ވެރިކަން ހޯދައި، ދެވަނަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ގާއިމްކުރެއްވާފައެވެ. މިއީ އާލް ސަޢުދުގެ އާއިލާގެ ތާރީޚުގައި ވަރަށް މުހިއްމު ކުރިއެރުމެކެވެ. ފުރަތަމަ ދައުލަތް ވެއްޓުމުގެ ފަހުން އެ އާއިލާ ވަނީ އަލުން ސިޔާސީ ބާރު ހޯދާފައެވެ.
ތުރުކީ ބިން ޢަބްދުﷲ ވެރިރަށަކަށް ހޮއްވެވީ ދިރްޢިއްޔާ ނޫން، ރިޔާދެވެ. މީގެ މުހިއްމު ސަބަބަކީ 1818 ވަނަ އަހަރުގެ ހަނގުރާމައިން ދިރްޢިއްޔާއަށް ވަރަށް ބޮޑު ގެއްލުން ލިބި، އެ ޝަހަރުގެ އިދާރީ އަދި ސިޔާސީ ބިންގާ ފުނޑުފުނޑުވެފައި ހުރުމެވެ. އެހެންވެ، ރިޔާދު އާ ދައުލަތުގެ ސިޔާސީ މަރުކަޒަކަށް ބަދަލުވިއެވެ. މި ނިންމުމަކީ ފަހުން މިއަދުގެ ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ ވެރިރަށަކަށް ރިޔާދު ބަދަލުވުމަށް މަގު ފަހިކޮށްދިން މުހިއްމު ތާރީޚީ ބަދަލެކެވެ.
ދެވަނަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ގާއިމްވުމާއެކު، ނަޖުދުގެ ތަފާތު ސަރަޙައްދުތަކުގައި ސަޢޫދީ އާއިލާގެ ނުފޫޒު އަލުން ފުޅާވެގެން ދިޔައެވެ. އިމާމް ތުރުކީ ވަނީ އެ ސަރަޙައްދުތަކުގެ ވެރިންނާއި ޤަބީލާތަކާ ގުޅުން ބަދަހިކޮށް، އިދާރީ ނިޒާމު އަލުން ހަރުދަނާކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރެއްވާފައެވެ. އަދި ދައުލަތުގެ އާމަންކަމާއި ރައްކާތެރިކަން އިތުރުކޮށް، ވިޔަފާރިއާއި، އިގްތިސާދީ ކަންކަން ކުރިއެރުވުމަށްވެސް ސަމާލުކަން ދެއްވިއެވެ.
1834 ވަނަ އަހަރު އިމާމް ތުރުކީ ބިން ޢަބްދުﷲ އަވަހާރަވުމުން، އޭނާގެ ދަރިފުޅު ފައިޞަލް ބިން ތުރުކީ ވަނީ ވެރިކަމަށް އައްޔަންވެފައެވެ. ފައިޞަލްގެ ވެރިކަމުގައި ދައުލަތުގެ ބާރު އިތުރުވި ނަމަވެސް، މިޞްރުގެ އަދި ޢުޘްމާނީ ނުފޫޒާއި ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަމާ ކުރިމަތިލާން ޖެހުނެވެ. ފައިޞަލް ވަނީ ދުވަސްކޮޅަކަށް ވެރިކަމުން ދުރުވެ، ފަހުން 1843 ވަނަ އަހަރު އަލުން ރިޔާދުގެ ވެރިކަން ހޯދާފައެވެ.
ފައިޞަލް ބިން ތުރުކީގެ ދެވަނަ ވެރިކަމުގެ ޒަމާނުގައި ދެވަނަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ވަނީ އަލުން ސިޔާސީ ގޮތުން ހަރުދަނާވެފައެވެ. އެހެނަސް، 1865 ވަނަ އަހަރު އޭނާ އަވަހާރަވުމުން، ވެރިކަމުގެ ވާރުތަވެރިކަމާ ގުޅޭ މައްސަލަތައް ފެށުނެވެ. އޭނާގެ ދަރިންގެ މެދުގައި ވެރިކަމަށް ވާދަވެރިކަން އުފެދި، އާއިލާގެ އެކުވެރިކަމަށް ބޮޑު ގެއްލުމެއް ލިބުނެވެ.
މި ދެބަސްވުންތަކުގެ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ ދައުލަތުގެ ވެރިކަމުގެ ވާރުތަވެރިކަން އަދި ބާރު ބަހާލުމާ ގުޅޭ މައްސަލަތަކެވެ. ފައިޞަލްގެ ދަރިންގެ ތެރެއިން ޢަބްދުﷲ އާއި ސަޢުދުގެ ދެމެދުގައި ވެރިކަމަށް ވާދަވެރިކަން އުފެދި، އެ ދެބަސްވުން ޢަސްކަރީ ހަނގުރާމަތަކަށް ބަދަލުވިއެވެ. މި ހަނގުރާމަތަކުން ދައުލަތުގެ އިގްތިސާދީ އަދި ޢަސްކަރީ ބާރު ދަށްވެ، ތަފާތު ސަރަޙައްދުތަކުގައި ސަޢޫދީ ވެރިންގެ ނުފޫޒު މަދުވެގެން ދިޔައެވެ.
މި ދައުލަތުގެ ބާރު ދަށްވަމުން ދިޔަ ހިނދު، ނަޖުދުގެ އުތުރުގައިވާ ހާއިލްގެ އާލް ރަޝީދު އާއިލާގެ ސިޔާސީ އަދި ޢަސްކަރީ ބާރު އިތުރުވެގެން ދިޔައެވެ. އާލް ރަޝީދުގެ ވެރިން ވަނީ އާލް ސަޢުދުގެ އާއިލާގެ ތެރޭގައި ހުރި ބައިބައިވުމުގެ ފައިދާ ނަގައި، ނަޖުދުގެ ސަރަޙައްދުތަކުގައި އެމީހުންގެ ނުފޫޒު ފުޅާކޮށްފައެވެ. މި ވާދަވެރިކަމަކީ ފަހުން ދެވަނަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ވެއްޓުމަށް މަގު ފަހިކުރި މުހިއްމު ސަބަބެކެވެ.
1891 ވަނަ އަހަރު އާލް ރަޝީދުގެ ލަޝްކަރުތަކާއި ސަޢޫދީ ލަޝްކަރުތަކާ ދެމެދު ހިނގި މުލައިދާގެ ހަނގުރާމައިން، އާލް ސަޢުދުގެ ފަރާތް ބަލިވިއެވެ. މި ބަލިވުމާއެކު ދެވަނަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ނިމުމަކަށް އައެވެ. އެ ޒަމާނުގެ ވެރިޔާ ޢަބްދުއްރަޙްމާން ބިން ފައިޞަލް ވަނީ އޭނާގެ އާއިލާއާއެކު ރިޔާދު ދޫކޮށް ދާން މަޖްބޫރުވެފައެވެ.
ޢަބްދުއްރަޙްމާން ބިން ފައިޞަލާއި އޭނާގެ އާއިލާ ވަނީ ތަފާތު ސަރަޙައްދުތަކުގައި މަޑުކުރުމަށް ފަހު، ކުވެއިތަށް ގޮސް އެތަނުގައި ވަޒަންވެރިވުމަށް ޖެހިފައެވެ. މި އާއިލާގެ ތެރޭގައި އެ ޒަމާނުގައި ޒުވާންކަމުގައި ހުރި ޢަބްދުލްޢަޒީޒު ބިން ޢަބްދުއްރަޙްމާން އާލް ސަޢުދުވެސް ހިމެނުނެވެ. މި ޒުވާނާއަކީ ފަހުން ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ ތާރީޚު ބަދަލުކުރި މުހިއްމު ވެރިޔާއަކަށް ވި މީހާއެވެ.
ދެވަނަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ވެއްޓުމަށް މައިގަނޑު ސަބަބުތަކަކަށް ވީ އާއިލާގެ ތެރޭގައި ހުރި ވެރިކަމުގެ ވާދަވެރިކަމާއި، ސިޔާސީ ބާރު ދަށްވުމާއި، އާލް ރަޝީދުގެ އާއިލާގެ ނުފޫޒު އިތުރުވުމެވެ. މި ތާރީޚުން ފެންނަ މުހިއްމު ކަމަކީ، ދައުލަތެއްގެ ބާރު ބޭރުގެ ދެކޮޅުވެރިންގެ ސަބަބުން އެކަނި ދަށްނުވެ، އެ ދައުލަތުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ ބައިބައިވުމާއި ވާދަވެރިކަމުންވެސް ދަށްވާނެކަމެވެ.
ނަމަވެސް، 1891 ވަނަ އަހަރު ދެވަނަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ވެއްޓުމަކީ ހައުސް އޮފް ސަޢުދުގެ ތާރީޚުގެ ނިމުމެއް ނޫނެވެ. އެ އާއިލާގެ އެނބުރި އައުމުގެ އާ ވާހަކައެއް ފެށުނީ ކުވެއިތުގައި ފިލާތިބި ޢަބްދުލްޢަޒީޒު އާލް ސަޢުދުގެ އަތުންނެވެ. އޭނާ ވަނީ 1902 ވަނަ އަހަރު ރިޔާދު އަލުން ހޯދައި، ފަހުން 1932 ވަނަ އަހަރު ޒަމާނީ ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ ދައުލަތް ގާއިމްކުރެއްވާފައެވެ.
