ހައުސް އޮފް ސައުދު، ހަތަރުވަނަ ބައި؛ ފުރަތަމަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ވެއްޓުން | 1818
18 ވަނަ ޤަރުނުގެ ފަހު ބަޔާއި 19 ވަނަ ޤަރުނުގެ ފެށުނުއިރު، ފުރަތަމަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ވަނީ އަރަބި ޕެނިންސިއުލާގެ ބޮޑު ބަޔަކަށް އޭގެ ސިޔާސީ ބާރާއި ނުފޫޒު ފުޅާކޮށްފައެވެ. ނަޖުދުން ފެށި މި ދައުލަތުގެ ބާރު ހިޖާޒުގެ ސަރަޙައްދުތަކަށް ފުޅާވެ، މައްކާއާއި މަދީނާ ފަދަ އިސްލާމީ ދީނުގެ މުހިންމު ޝަހަރުތަކަށްވެސް އެ ދައުލަތުގެ ބާރު ފޯރައިފައިވިއެވެ. މި ކުރިއެރުމަކީ އެ ޒަމާނުގެ ބާރުގަދަ އެމްޕަޔަރުތަކުގެ ތެރެއިން އެއް އެމްޕަޔަރަކަށްވި ޢުޘްމާނީ ޚިލާފަތާއި ސީދާ ގޮތުން ދެކޮޅުވެރިކަމެއް އެފެދިގެންއައެވެ.
އެ ޒަމާނުގައި ޢުޘްމާނީ ޚިލާފަތުގެ ދަށުގައި ހިމެނުނު މިޞްރުގެ ވާލީ މުޙައްމަދު ޢަލީ ޕާޝާއަށް، ސަޢޫދީ ދައުލަތުގެ ބާރު ދަށްކޮށް ހިޖާޒުގެ ސަރަޙައްދުތައް އަލުން ޢުޘްމާނީ ނުފޫޒުގެ ދަށަށް ގެނައުމުގެ ޒިންމާ ޙަވާލުކުރެވުނެވެ. މި މަޤްޞަދު ޙާޞިލުކުރުމަށް މިޞްރުން ޢަސްކަރީ ޙަރަކާތްތަކެއް ފަށައި، ސަޢޫދީ ދައުލަތާއި ޢުޘްމާނީ ޚިލާފަތުގެ ދަށުގައިވާ މިޞްރުގެ ލަޝްކަރުތަކާ ދެމެދު ހަނގުރާމަތަކެއް ހިނގިއެވެ.
މި ހަނގުރާމަތަކުގެ ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި މިޞްރުގެ ލަޝްކަރުތަކުގައި އިސްވެހުރީ މުޙައްމަދު ޢަލީ ޕާޝާގެ ދަރިފުޅު ތޫސޫން ޕާޝާއެވެ. އޭނާގެ ލަޝްކަރުތަކުން ހިޖާޒުގެ ބައެއް ސަރަޙައްދުތައް އަލުން ހޯދައި، ސަޢޫދީ ދައުލަތުގެ ބާރު ދަށްކުރަން ފެށިއެވެ. ނަމަވެސް، ސަޢޫދީ ލަޝްކަރުތަކުންވެސް ވަރުގަދަ ދިފާޢެއް ކުރިއެވެ. އެހެންވެ، މި ހަނގުރާމަތައް ދިގު މުއްދަތަކަށް ދެމިގެން ދިޔައެވެ.
ފަހުން 1816 ވަނަ އަހަރު، މުޙައްމަދު ޢަލީ ޕާޝާގެ އަނެއް ދަރިފުޅު އިބްރާހީމް ޕާޝާ ވަނީ މިޞްރުގެ ލަޝްކަރުތަކުގެ އިސްވެރިއަކަށް ޙަވާލުވެވަޑައިގަނެފައެވެ. އޭނާގެ މަޤްޞަދަކީ ސަޢޫދީ ދައުލަތުގެ ބާރު ފުރިހަމައަށް ނިންމާލައި، ދިރިޔާގެ ވެރިކަން ވައްޓާލުމެވެ. މި މަޤްޞަދު ޙާޞިލުކުރުމަށް އޭނާ ވަނީ ލަޝްކަރުތައް ރާވައި، އަރަބި ޕެނިންސިއުލާގެ މެދުތެރެއަށް ކުރިއަރައި، ދިރިޔާއަށް ދިއުމުގެ މަގުގައިވާ ތަފާތު ސަރަޙައްދުތައް ހޯދާފައެވެ.
1818 ވަނަ އަހަރު އިބްރާހީމް ޕާޝާގެ ލަޝްކަރުތައް ވަނީ ފުރަތަމަ ސަޢޫދީ ދައުލަތުގެ ވެރިރަށް ދިރިޔާއަށް ވާޞިލުވެފައެވެ. އެއާއެކު ދިރިޔާ ވަށާލައި، ޝަހަރަށް ދިގު މުއްދަތަކަށް ޢަސްކަރީ ޙަމަލާތައް ދެވުނެވެ. ދިރިޔާގެ ވެރިންނާއި ލަޝްކަރުތަކުން ވަރުގަދަ ދިފާޢެއް ކުރި ނަމަވެސް، ޝަހަރު ވަށާލެވި ހުރުމާއި، ކާނާއާއި އެހެން ބޭނުންތައް ފޯރުކޮށްދިނުން ދަތިވުމުން، ދިރިޔާގެ ހާލަތު ވަރަށް ދަތިވެގެން ދިޔައެވެ.
ދިގު މުއްދަތެއްގެ ހަނގުރާމައަށް ފަހު، 1818 ވަނަ އަހަރު ސެޕްޓެމްބަރު މަހު ދިރިޔާ ވަނީ މިޞްރުގެ ލަޝްކަރުތަކުގެ ބާރުގެ ދަށަށް ގެންދެވިފައެވެ. އެ ޒަމާނުގައި ސަޢޫދީ ދައުލަތުގެ ވެރިކަމުގައި ހުންނެވި ޢަބްދުއްލާހު ބިން ސަޢުދު ވަނީ އިބްރާހީމް ޕާޝާގެ ލަޝްކަރުތަކަށް އަމާން ދެއްވާފައެވެ. ފަހުން އޭނާ އިސްތަންބޫލަށް ގެންގޮސް، ޢުޘްމާނީ ވެރިންގެ ޙުކުމުން އޭނާގެ މަރުގެ ޢުޤޫބާތް ތަންފީޒުކުރެވުނެވެ.
ދިރިޔާ ވެއްޓުމާއެކު އެ ޝަހަރަށް ވަރަށް ބޮޑު ގެއްލުން ލިބުނެވެ. އެތައް އިމާރާތެއް ހަލާކުވެ، ދިރިޔާގެ ސިޔާސީ އަދި އިދާރީ އޮނިގަނޑުތައް ފުނޑުފުނޑުވެގެން ދިޔައެވެ. އަދި އެތައް ރައްޔިތަކު އެ ސަރަޙައްދުން ފިލާ ދިއުމަށް މަޖްބޫރުވިއެވެ. މިގޮތުން 1727 ވަނަ އަހަރު އުފެދުނު ފުރަތަމަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް، ނިމުމަކަށް އައެވެ.
ނަމަވެސް، ފުރަތަމަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ވެއްޓުމަކީ އާލް ސަޢުދުގެ އާއިލާގެ ސިޔާސީ އުއްމީދުތައް ނިމުނު ކަމެއް ނޫނެވެ. ދިރިޔާގެ ވެރިކަން ވެއްޓި އާއިލާގެ ބާރު ދަށްވި ނަމަވެސް، އެ އާއިލާގެ ބައެއް މީހުން ވަނީ ނަޖުދުގެ ތަފާތު ސަރަޙައްދުތަކުގައި އަލުން ވެރިކަން ހޯދުމަށް މަސައްކަތް ފަށާފައެވެ. އެ އާއިލާގެ ފަރާތުން ތާއީދުކުރާ ޤަބީލާތަކާއި އެހެން ވެރިންނާ ގުޅުން ބަދަހިކޮށް، ސިޔާސީ ބާރު އަލުން ހޯދުމަށް މަގު ހޯދުނެވެ.
މި މަސައްކަތްތަކުގެ ތެރެއިން އިސްރޯލެއް އަދާކުރި މީހަކީ ތުރުކީ ބިން ޢަބްދުއްލާހު އާލް ސަޢުދެވެ. އޭނާ ވަނީ 1818 ވަނަ އަހަރުގެ ފަހުން އާއިލާގެ ސިޔާސީ ބާރު އަލުން ގާއިމްކުރުމަށް މަސައްކަތްކޮށް، 1824 ވަނަ އަހަރު ރިޔާދުގެ ވެރިކަން ހޯދާފައެވެ. އެއާއެކު ދެވަނަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް އުފެދި، އާލް ސަޢުދުގެ ވެރިކަމުގެ އާ މަރުޙަލާއެއް ފެށުނެވެ.
ފުރަތަމަ ސަޢޫދީ ދައުލަތް ވެއްޓުމުގެ ތާރީޚުން ދެނެގަނެވޭ މުހިއްމު ކަމަކީ، ޢަސްކަރީ ބާރުން ދައުލަތެއް ވައްޓާލެވުނަސް، އެ ދައުލަތުގެ ވެރިކަން ހޯދި އާއިލާގެ ސިޔާސީ އަމާޒުތައް އެއާއެކު ނުނިމޭކަމެވެ. 1818 ވަނަ އަހަރު ދިރިޔާ ވެއްޓުމަކީ ސަޢޫދީ ތާރީޚުގެ އެއް މަރުޙަލާއެއް ނިމި، އަނެއް މަރުޙަލާއެއް ފެށުނު ވަގުތެކެވެ.
