އިންސާނާގެ ހަނދާނުގެ ސިއްރުތައް: ހަނދާން މަސައްކަތްކުރަނީ ކިހިނެއް؟ އަދި ހަނދާން ގަދަކުރާނީ ކިހިނެއް؟
އަޅުގަނޑުމެންގެ އާންމު ދިރިއުޅުމުގައި ކޮންމެ ސިކުންތަކުވެސް އެތައް ހާސް މައުލޫމާތެއް ސިކުނޑިއަށް ވަދެއެވެ. ބައެއް ކަންކަން މުޅި އުމުރަށް ހަނދާނުގައި ހުންނައިރު، އަނެއްބައި ކަންކަން އިރުކޮޅެއް ތެރޭގައި ހަނދާނުން ފުރޭނިގެން ދެއެވެ. ސިކުނޑީގެ މި އަޖައިބުކުރުވަނިވި ނިޒާމަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟ އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ހަނދާން ބަލިކަށިވާން ދިމާވާ ސަބަބުތަކަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟
ނިއުރޯސައިންސް (Neuroscience) އަދި ނަފްސާނީ އިލްމުވެރިންގެ ދިރާސާތަކުގެ އަލީގައި، އިންސާނާގެ ހަނދާނުގެ ނިޒާމު އުފެދިފައިވާ ގޮތާއި، މީގެ ބައެއް މައުލޫމާތު ތިރީގައި އެވަނީއެވެ.
1. ހަނދާނަކީ ކޮބައި؟ އަދި އެ މަސައްކަތްކުރަނީ ކިހިނެއް؟
ސައިންސާއި ދިރާސާތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ހަނދާނަކީ ސިކުނޑީގައި މައުލޫމާތު ރައްކާކޮށް، ބޭނުންވާ ވަގުތު އެ މައުލޫމާތު އަނބުރާ ހޯދައިދޭ (Retrieval) ނިއުރޯލޮޖިކަލް ނެޓްވޯކެކެވެ.
ހަނދާން އުފެދުމުގެ މަރުހަލާ މައިގަނޑު 3 ބަޔަކަށް ބެހިގެންވެއެވެ:
- އެންކޯޑިންގ (Encoding): އިހުސާސްތަކާއި (ލޮލަށް ފެންނަ، ކަންފަތަށް އިވޭ) މައުލޫމާތުތައް ސިކުނޑިއަށް ނަގައިގަތުން.
- ކޮންސޮލިޑޭޝަން އަދި ސްޓޯރޭޖް (Storage & Consolidation): ނަގާ މައުލޫމާތު ސިކުނޑީގެ 'ހިޕޯކޭމްޕަސް' (Hippocampus) ސަރަހައްދުގެ އެހީގައި ދާއިމީ ހަނދާނަކަށް ބަދަލުކުރުން.
- ރީޓްރީވަލް (Retrieval): ރައްކާކުރެވުނު މައުލޫމާތު ބޭނުންވާ ހިނދު އަލުން ހަނދާނަށް ގެނައުން.
2. ހަނދާނުގެ މައިގަނޑު ވައްތަރުތައް
އިންސާނާގެ ސިކުނޑީގައި މައުލޫމާތު ރައްކާކުރެވެނީ ތަފާތު ދެ ބަޔަކަށް ބެހިގެންނެވެ:
- ވަގުތީ ހަނދާން (Short-Term / Working Memory): މިއީ މަދު ސިކުންތުކޮޅަކަށް ނުވަތަ މިނެޓުކޮޅަކަށް މައުލޫމާތު ހިފަހައްޓައިދޭ ނިޒާމެކެވެ. އާންމުކޮށް އެއްފަހަރާ ހަނދާނުގައި ބެހެއްޓެނީ 5 އާއި 7 އާ ދެމެދުގެ މައުލޫމާތެވެ.
- ދާއިމީ ހަނދާން (Long-Term Memory): މިއީ މުޅި އުމުރަށްވެސް މައުލޫމާތު ރައްކާކުރެވޭ ނިޒާމެކެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ތާރީޚީ މައުލޫމާތުތަކާއި (Semantic)، އަމިއްލަ ދިރިއުޅުމުގެ ތަޖުރިބާތަކާއި (Episodic)، އަދި ސައިކަލު ދުއްވަން އެނގުން ފަދަ ހުނަރުތައް (Procedural Memory) ހިމެނެއެވެ.
3. ހަނދާން ބަލިކަށިވާ މައިގަނޑު ސަބަބުތައް
ސައިންސްގެ އިތުރުން މުޖުތަމައުގެ އާދަކާދައަށް ބަލާއިރު، ހަނދާން ނެތުމާއި ބަލިކަށިވުމަށް މައިގަނޑު 4 ކަމެއް ނޭދެވޭ އަސަރުކުރެއެވެ:
ނިދި މަދުވުން (Sleep Deprivation)
ސިކުނޑިން މައުލޫމާތު ކޮންސޮލިޑޭޓް ކުރަނީ (ދާއިމީ ހަނދާނަށް ބަދަލުކުރަނީ) ގަދަ ނިދީގައެވެ. ނިދި މަދުވުމުން މައުލޫމާތު ރައްކާއެއް ނުކުރެވެއެވެ.
ސްޓްރެސް އަދި އެންޒައިޓީ (Stress)
ސްޓްރެސްވުމުން އުފެދޭ ކޯޓިސޯލް (Cortisol) ހޯމޯންގެ ސަބަބުން، ސިކުނޑީގެ ހިޕޯކޭމްޕަސް ސެލްތަކަށް ގެއްލުންވެ، މައުލޫމާތު ނަގައިގަތުމަށް ހުރަސްއެޅެއެވެ.
ޑިޖިޓަލް އޯވަރލޯޑް (Digital Overload)
މީސްމީޑިއާއާއި ފޯނު ގިނައިން ބޭނުންކުރުމުގެ ސަބަބުން ސިކުނޑީގެ "Attention Span" (ސަމާލުކަން ދެވޭ ވަގުތު) ކުރުވެ، މައުލޫމާތު އެންކޯޑްކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ދަށްވެއެވެ.
ކެއިންބުއިމާއި ދިރިއުޅުމުގެ އާދަތައް
ވިޓަމިން B12 މަދުވުމާއި، ކަސްރަތު ނުކުރުމާއި، ގިނައިން ތައްޔާރީކާނާ (Junk food) ބޭނުންކުރުމަކީ ސިކުނޑީގެ ނިއުރޯންތަކުގެ މުވާސަލާތު މޯޅިކުރުވާ ކަންކަމެވެ.
4. ހަނދާން ގަދަކުރުމަށް ސައިންސްވެރިން ދޭ ހައްލުތައް (Solutions)
ހަނދާނުގެ ނިޒާމަކީ ކަސްރަތުކޮށްގެން ވަރުގަދަކުރެވިދާނެ "ނިއުރޯޕްލާސްޓިސިޓީ" (Neuroplasticity) އެކުލެވޭ ނިޒާމެކެވެ. ހަނދާން ވަރުގަދަކުރުމަށް އަންނަނިވި ކަންކަން އަމަލީގޮތުން ކުރެވިދާނެއެވެ:
- 'އެކްޓިވް ރީކޯލް' އަދި 'ސްޕޭސްޑް ރިޕީޓިޝަން' ބޭނުންކުރުން: އެއްޗެއް ދަސްކުރުމަށްފަހު ހަމައެކަނި އަލުން ކިޔާލުމުގެ ބަދަލުގައި، އަމިއްލައަށް ސުވާލުކޮށްގެން ހަނދާނަށް ގެންނަން މަސައްކަތްކުރާށެވެ. އަދި ވަކި ގަވާއިދަކުން (1 ދުވަސް، 3 ދުވަސް، 1 ހަފްތާ) މުރާޖާއާ ކުރާށެވެ.
- ގަވާއިދުން ކަސްރަތުކުރުން: އެރޯބިކް ކަސްރަތުތަކުގެ ސަބަބުން ސިކުނޑިއަށް އޮކްސިޖަން އަދި ލޭ ދައުރުވުން އިތުރުވެ، ސިކުނޑީގެ އާ ނިއުރޯންތައް އުފެދުމަށް އެހީވެދެއެވެ.
- ފުރިހަމަ ނިދި ހޯދުން: ކޮންމެ ރޭގަނޑަކު 7 އާއި 8 ގަޑިއިރާ ދެމެދުގެ އަރާމު ނިދިއެއް ހޯދުމަކީ ދަސްކުރި މައުލޫމާތުތައް ސިކުނޑީގައި ރައްކާކުރުމަށް އެންމެ މުހިންމު ކަމެވެ.
- މައިންޑްފުލްނަސް އަދި މެޑިޓޭޝަން: ސަމާލުކަން އެއްކަމަކަށް ހުއްޓުމުގެ ތަމްރީނުތަކުގެ ސަބަބުން ސްޓްރެސް ކުޑަވެ، ވަގުތީ ހަނދާން (Working memory) ވަރުގަދަވެގެންދެއެވެ.
ނިންމުން: އިންސާނާގެ ހަނދާނަކީ ކޮމްޕިއުޓަރެއްގެ ހާޑްޑިސްކެއް ފަދަ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. މިއީ ދިރިއުޅުމުގެ އާދަކާދަތަކާއެކު ބަދަލުވަމުންދާ ދިރޭ ނިޒާމެކެވެ. ސިކުނޑިއަށް ބޭނުންވާ އަރާމާއި، ރަނގަޅު ކާނާއާއި، އަދި ނަފްސާނީ ހަމަޖެހުން ދީގެން ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް އެމީހެއްގެ ހަނދާން ގަދަކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މަޢުލޫމާތަކީ ތިޔަބޭފުޅާގެ ރައްޓެހިންނާއި އާއިލާއަށްވެސް މުހިންމު މަޢުލޫމާތަކަށް ވާނެތީ، މީސްމީޑިއާގައި ޝެއާކޮށްލައްވާ!
